Çin'de hızla büyüyen elektrikli araç pazarında bu kez araç ağırlığı ve yol bakım maliyetleri tartışılıyor. Bataryaları nedeniyle ağırlığı 3 tona yaklaşan büyük elektrikli SUV'lar için kilometre başına vergi uygulanması gündeme geldi.

Henüz ülke genelinde yürürlüğe girmiş bir karar bulunmuyor. Ancak Hainan bölgesinde uydu konumlandırma verilerini kullanan kilometre bazlı bir vergi modeli pilot olarak deneniyor.

Tartışmanın temelinde, ağır araçların yol yüzeyinde daha fazla aşınmaya neden olması ve elektrikli araçların akaryakıt vergisi ödememesi nedeniyle yol bakım gelirlerinin azalması bulunuyor.

Elektrikli SUV'ların ağırlığı neden arttı?

Elektrikli araçlarda kullanılan büyük batarya paketleri, benzer boyuttaki benzinli araçlara göre ağırlığı ciddi ölçüde artırabiliyor. Uzun menzil ve yüksek performans talebi büyüdükçe üreticiler daha fazla hücre içeren bataryalar kullanıyor.

Çin pazarında üç sıra koltuklu, geniş gövdeli ve yüksek donanımlı elektrikli SUV modellerinin yaygınlaşmasıyla bazı araçların ağırlığı 2,5 ila 3 ton seviyesine ulaştı.

Araç ağırlığındaki artış yalnızca enerji tüketimini değil, lastik aşınmasını, fren yükünü ve yol yüzeyine uygulanan kuvveti de yükseltiyor. Özellikle yoğun trafiğin bulunduğu şehirlerde bu etkinin bakım maliyetlerine yansıdığı değerlendiriliyor.

Küçük otomobillerin payı hızla geriledi

Çin'de 4,5 metreden kısa kompakt araçların pazar payının geçen yıl yüzde 13 seviyesindeyken bu yıl yüzde 2'ye kadar gerilediği bildirildi.

Tüketicilerin daha büyük ve yüksek donanımlı SUV'lara yönelmesi, üreticilerin de kâr marjı yüksek modelleri öne çıkarması araç boyutlarındaki büyümeyi hızlandırdı.

Kamuoyundaki tartışmalarda yalnızca yol aşınması değil, dar şehir yolları, otopark alanları ve yaya güvenliği de gündeme geliyor. Büyük araçların daha fazla alan kaplaması ve çarpışmalarda daha yüksek enerji oluşturması, düzenleyici kurumların yeni ölçütler belirlemesine yol açabilir.

Yol bakımında 300 milyar yuanlık açık

Çin Ulaştırma Bakanlığıyla bağlantılı araştırma birimlerinin değerlendirmelerine göre ülkedeki yol bakım finansmanı açığı yaklaşık 300 milyar yuan, yani yaklaşık 44 milyar dolar seviyesinde bulunuyor.

Bazı hesaplamalarda yıllık bakım ihtiyacının yaklaşık yarısının mevcut gelirlerle karşılanamadığı belirtiliyor. Yerel yollarda onay verilen bazı bakım çalışmalarının da kaynak yetersizliği nedeniyle gerçekleştirilemediği ifade ediliyor.

Akaryakıt üzerinden alınan vergiler, uzun yıllar yol yapımı ve bakımının temel finansman kaynaklarından biriydi. Elektrikli araçların pazar payı yükseldikçe bu gelir azalırken araçların yolları kullanmaya devam etmesi yeni vergi modellerini gündeme getiriyor.

Hainan'daki pilot sistem nasıl işliyor?

Hainan'da yürütülen pilot uygulamada araçların katettiği mesafe uydu navigasyonu veya GPS tabanlı sistemlerle belirleniyor. Vergi, yalnızca aracın kayıtlı olmasına değil, gerçek yol kullanımına göre hesaplanıyor.

Modelde araç sınıfı ve ağırlığına göre farklı ücretlerin uygulanması değerlendiriliyor. Böylece az kullanılan hafif bir otomobille yıl boyunca uzun mesafe yapan ağır bir SUV'un aynı miktarda vergi ödemesinin önüne geçilmesi hedefleniyor.

Pilot uygulamanın sonuçları, sistemin tahsilat maliyeti, doğruluğu ve kullanıcı kabulü açısından incelenecek. Ülke genelinde uygulanması için henüz kesin bir takvim açıklanmadı.

Kilometre vergisi nasıl hesaplanabilir?

Kilometre başına vergi için farklı yöntemler bulunuyor. Sabit ücret modelinde her araç katettiği mesafeye göre aynı tutarı öderken ağırlık bazlı modelde ağır araçlara daha yüksek tarife uygulanabiliyor.

Elektrikli SUV tartışmasında öne çıkan yaklaşım, araç ağırlığı ile kilometreyi birlikte değerlendirmek. Böylece yol aşınmasına daha fazla etkisi olduğu düşünülen araçlardan daha yüksek katkı alınması amaçlanıyor.

Olası sistemde şu ölçütler kullanılabilir:

  • Yıllık kat edilen kilometre
  • Aracın boş ve azami ağırlığı
  • Araç sınıfı ve boyutu
  • Kullanılan yol türü
  • Şehir içi veya şehirler arası kullanım
  • Ticari ya da bireysel kullanım durumu

Bu ölçütlerin hangilerinin uygulanacağına ilişkin ulusal bir karar bulunmuyor.

GPS takibi gizlilik tartışması yaratabilir

Kilometrenin GPS ile ölçülmesi, aracın konum hareketlerinin kamu kurumları veya hizmet sağlayıcılar tarafından izlenmesi endişesini beraberinde getiriyor.

Verginin hesaplanması için yalnızca toplam kilometre bilgisi yeterli olabilirken ayrıntılı rota verisinin toplanması kullanıcı mahremiyeti bakımından daha yüksek risk oluşturuyor.

Sistemin yaygınlaşması hâlinde verilerin ne kadar süre saklanacağı, kimlerin erişebileceği ve başka amaçlarla kullanılıp kullanılmayacağı açık biçimde belirlenmek zorunda olacak.

Alternatif olarak araç muayenelerinde kilometre sayacının okunması veya araç içinde toplam mesafeyi anonim biçimde raporlayan güvenli donanımlar kullanılması değerlendirilebilir.

Elektrikli araç teşvikleri azalıyor mu?

Çin, elektrikli araç sektörünü büyütmek için yıllarca vergi indirimleri ve satın alma teşvikleri uyguladı. Pazarın olgunlaşmasıyla birlikte bazı destekler kademeli olarak azaltılıyor.

Elektrikli araç satın alma vergisindeki avantajın düşürülmesi ve bazı şarj edilebilir hibrit modellerin yıllık araç vergisi muafiyetlerinin gözden geçirilmesi, sektörün artık daha fazla kamu geliri üretmesi gerektiği yönündeki yaklaşımı gösteriyor.

Bununla birlikte yeni vergilerin elektrikli araç dönüşümünü yavaşlatmaması için dikkatli tasarlanması gerekiyor. Çok yüksek bir kilometre ücreti, özellikle uzun mesafe kullanmak zorunda olan sürücüleri orantısız biçimde etkileyebilir.

Vergi adil olacak mı?

Kilometre vergisinin savunucuları, yolu daha çok kullanan ve daha fazla aşındıran aracın daha yüksek ödeme yapmasının adil olduğunu savunuyor.

Eleştirenler ise kırsal bölgelerde yaşayanların, uzun mesafe işe gidenlerin ve toplu taşıma seçeneği bulunmayan kullanıcıların daha fazla yükle karşılaşabileceğini belirtiyor.

Ayrıca yüksek gelirli kullanıcıların ağır lüks SUV tercihleriyle temel ulaşım için elektrikli araç kullanan vatandaşların aynı ölçekte değerlendirilmemesi gerektiği ifade ediliyor.

Bu nedenle olası vergi sisteminde araç ağırlığı, kullanım amacı ve gelir etkisinin birlikte ele alınması bekleniyor.

Ülke genelinde karar henüz alınmadı

Çin'de ağır elektrikli SUV'lara yönelik kilometre vergisi şu aşamada tartışma ve pilot uygulama seviyesinde bulunuyor. Ulusal ölçekte yürürlüğe girmiş tek tip bir tarife veya başlangıç tarihi açıklanmadı.

Hainan'daki sistemin sonuçları, merkezi yönetimin gelecekteki kararları için örnek oluşturabilir. Yol bakım açığının büyümesi ve elektrikli araçların toplam pazardaki payının yükselmesi, alternatif finansman arayışını hızlandırıyor.

Uygulamanın hayata geçmesi hâlinde Çin, elektrikli araçlarda satın alma teşviklerinden kullanım bazlı vergilendirmeye geçen en büyük pazarlardan biri olacak. Nihai modelin araç üreticileri, sürücüler ve şehir altyapısı üzerindeki etkisi ise tarifenin nasıl belirleneceğine bağlı olacak.