Milet’te doğup Atina’da büyüyen, Bağdat’ta ve Kurtuba’da yeniden yeşeren, Paris’ten Königsberg’e uzanan bir düşünce serüveni: 46 filozofun hayatı, temel fikirleri ve kaynağı gösterilmiş sözleri; 22 akım ve İslam felsefesinin temel kuramları.
Bahçemizi işlemeliyiz.
“Kısa bir ömrümüz olduğu söylenemez; ama ömrümüzün çoğunu boşa harcarız.”
“Akıl, tutkuların kölesidir ve yalnızca öyle olmalıdır.”
“Cehennem başkalarıdır.”
“Kendine yapılmasını istemediğin şeyi başkasına yapma.”
Varlığın ne olduğunu, gerçekliğin temel yapısını, Tanrı'yı, ruhu ve özgürlüğü sorgular. 'Neden hiçbir şey değil de bir şey var?' metafiziğin sorusudur.
Örnek: AristotelesBilginin kaynağını, sınırlarını ve doğruluğunu inceler: Neyi, nasıl bilebiliriz? Akıl mı, deneyim mi?
Örnek: Descartesİyi ile kötüyü, doğru eylemi ve iyi bir hayatın ne olduğunu araştırır.
Örnek: KantDevletin kaynağını, iktidarın meşruiyetini, adaleti, özgürlüğü ve hakları tartışır.
Örnek: FârâbîGüzelliğin, sanatın ve beğeninin doğasını inceler.
Örnek: SchopenhauerDoğru düşünmenin ve geçerli akıl yürütmenin kurallarını ortaya koyar.
Örnek: AristotelesTanrı'nın varlığına ilişkin kanıtları, inanç ile akıl arasındaki ilişkiyi ve kötülük problemini akıl yoluyla inceler.
Örnek: İbn SînâBilimsel bilginin yöntemini, açıklamanın yapısını ve bilimin sınırlarını sorgular.
Örnek: HumeAnadolu'nun Ege kıyılarında doğan felsefe, Atina'da Sokrates, Platon ve Aristoteles'le doruğa ulaştı; Helenistik ve Roma döneminde Stoacılık ve Epikürcülük gibi yaşam felsefelerine dönüştü.
Aynı yüzyıllarda Çin'de Konfüçyüs toplumsal ahlakı, Lao Zi ise doğayla uyumu öğretti; bu öğretiler bugün de Doğu Asya kültürünü biçimlendiriyor.
Bağdat'ta Yunanca eserlerin çevrilmesiyle başlayan İslam felsefesi, Kindî ve Fârâbî'den İbn Sînâ ve İbn Rüşd'e uzanan bir gelenek kurdu; kelâm, işrâk ve tasavvufla birlikte zengin bir düşünce dünyası oluşturdu ve Avrupa'yı da derinden etkiledi.
Rönesans ve bilim devrimiyle birlikte felsefe, otorite yerine akla ve deneye dayanmaya başladı; Descartes'la modern felsefe doğdu.
Akıl, özgürlük, hoşgörü ve ilerleme fikirleri; Voltaire, Rousseau ve Kant'la modern siyasetin ve ahlakın temelleri atıldı.
Hegel'in büyük sistemi, Marx'ın toplum eleştirisi, Kierkegaard ve Nietzsche'nin bireyi ve değerleri sorgulayan düşünceleri bu yüzyılda doğdu.
Dil ve mantık üzerine yoğunlaşan analitik felsefe ile varoluşçuluk ve siyaset felsefesi, iki dünya savaşının gölgesinde insanın durumunu yeniden düşündü.
Varlığın, mutlak bir ve zorunlu olan Tanrı’dan, güneşten yayılan ışık gibi zorunlu bir taşmayla akıllar zinciri yoluyla meydana geldiği görüşü. Yeni Platonculuktan esinlenen bu kuramı Fârâbî ve İbn Sînâ sistemleştirdi.
Fârâbî · İbn SînâAy altı âlemi yöneten ve insan aklını potansiyelden fiile çıkararak bilgiye ulaştıran ‘etkin akıl’. Fârâbî ve İbn Sînâ’ya göre peygamberlik bilgisi de bu akılla kurulan güçlü bir bağın sonucudur.
Fârâbî · İbn Sînâİbn Sînâ’nın Tanrı’nın varlığına dair kanıtı: Her şey ya varlığı kendinden olan zorunlu varlık ya da başkasından alan mümkün varlıktır. Mümkünler zinciri sonsuza dek süremeyeceğine göre, varlığı kendinden olan bir zorunlu varlık bulunmalıdır.
İbn Sînâİbn Sînâ’nın düşünce deneyi: Boşlukta, duyuları işlemez hâlde yaratılmış bir insan, bedeninin hiçbir parçasını algılamasa da kendi varlığından haberdar olur. Benlik bilinci bedenden bağımsızdır; bu düşünce Descartes’ın cogito’sunu yüzyıllarca önceden çağrıştırır.
İbn SînâMilet antik kenti bugün Aydın’ın Didim ilçesine bağlı Balat köyü yakınındadır; Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes’ten oluşan Milet Okulu felsefenin doğduğu yer olarak anılır.
Herakleitos’un yaşadığı Efes, bugün İzmir’in Selçuk ilçesindedir.
Diyojen’in doğduğu Sinop’ta, kent merkezinde onun fıçısı ve köpeğiyle tasvir edildiği bir heykeli bulunur.
Aristoteles, Platon’un ölümünden sonra yaklaşık üç yıl Çanakkale’deki Assos’ta (Behramkale) yaşadı ve burada bir felsefe çevresi oluşturdu.
Epiktetos, Denizli’deki Hierapolis antik kentinde, bugünkü Pamukkale travertenlerinin yanı başında doğdu.
İbn Arabî bir süre Konya’da yaşadı; öğrencisi ve üvey oğlu Sadreddin Konevî, onun düşüncesini Anadolu’da yayan en önemli isim oldu.
Mevlânâ’nın türbesi bugün Konya’daki Mevlânâ Müzesi’ndedir; her yıl 17 Aralık’taki Şeb-i Arûs törenleriyle anılır.
Bildiğini bildiğini, bilmediğini bilmediğini kabul etmek: işte bilgi budur.
Kalbim her sûrete açık oldu: Ceylanlara otlak, rahiplere manastır…
Dilimin sınırları, dünyamın sınırları demektir.
Felsefe, Yunanca "bilgelik sevgisi" anlamına gelir. Varlık, bilgi, doğruluk, iyilik, güzellik ve adalet gibi temel kavramları akıl yoluyla, sistemli ve eleştirel biçimde sorgulayan düşünme etkinliğidir.
Felsefe tarihinde ilk filozof olarak, MÖ 6. yüzyılda Anadolu’nun Ege kıyısındaki Milet kentinde yaşayan Thales kabul edilir. Evrenin ana maddesini mitlerle değil akılla açıklamaya çalışmış ve bunu su olarak belirlemiştir.
Felsefenin başlıca dalları metafizik (varlık felsefesi), epistemoloji (bilgi felsefesi), etik (ahlak felsefesi), siyaset felsefesi, estetik (sanat felsefesi), mantık, din felsefesi ve bilim felsefesidir.
Kindî, Fârâbî, İbn Sînâ, Gazâlî, İbn Tufeyl, İbn Rüşd, Sühreverdî, İbn Arabî ve İbn Haldun, İslam düşünce geleneğinin en önemli isimleri arasındadır. Fârâbî Aristoteles’ten sonra "İkinci Öğretmen" olarak anılır.
Stoacılık, MÖ 300 dolaylarında Kıtionlu Zenon’un kurduğu, erdemi tek gerçek iyi sayan ve insanın kontrol edemediği şeyler karşısında dingin kalmasını öğütleyen felsefe okuludur. Seneca, Epiktetos ve Marcus Aurelius en ünlü temsilcileridir.
Varoluşçuluk, insanın önceden belirlenmiş bir özü olmadığını, önce var olup seçimleriyle kendini yarattığını ve bu özgürlüğün sorumluluğunu taşıdığını savunan akımdır. Kierkegaard öncüsü, Sartre ve Simone de Beauvoir en bilinen temsilcileridir.
Sözler özgün eserlerden, eser ve bölüm gösterilerek aktarılmıştır; çeviriler kamu1 editörlüğüne aittir. Ayrıca: Sanat Galerisi · Film Rehberi