İslam Felsefesi

Kindî’den İbn Haldun’a yaşam çizelgesi

Ekoller

Temel kuramlar ve büyük tartışmalar

1. Çeviri hareketi ve Beytü'l-Hikme

   Abbasi halifesi Me’mûn döneminde Bağdat’ta Beytü’l-Hikme çevresinde Aristoteles, Platon, Galenos ve Öklid’in eserleri Arapçaya çevrildi. Bu çeviri hareketi, İslam felsefesinin ve bilimin doğuşunu sağladı; kayıp Yunan eserlerinin bir kısmı da Arapça çevirileri sayesinde günümüze ulaştı.

   Kindî

2. Sudûr (feyz) kuramı

   Varlığın, mutlak bir ve zorunlu olan Tanrı’dan, güneşten yayılan ışık gibi zorunlu bir taşmayla akıllar zinciri yoluyla meydana geldiği görüşü. Yeni Platonculuktan esinlenen bu kuramı Fârâbî ve İbn Sînâ sistemleştirdi.

   Fârâbî · İbn Sînâ

3. Faal Akıl

   Ay altı âlemi yöneten ve insan aklını potansiyelden fiile çıkararak bilgiye ulaştıran ‘etkin akıl’. Fârâbî ve İbn Sînâ’ya göre peygamberlik bilgisi de bu akılla kurulan güçlü bir bağın sonucudur.

   Fârâbî · İbn Sînâ

4. Zorunlu varlık delili

   İbn Sînâ’nın Tanrı’nın varlığına dair kanıtı: Her şey ya varlığı kendinden olan zorunlu varlık ya da başkasından alan mümkün varlıktır. Mümkünler zinciri sonsuza dek süremeyeceğine göre, varlığı kendinden olan bir zorunlu varlık bulunmalıdır.

   İbn Sînâ

5. Uçan adam deneyi

   İbn Sînâ’nın düşünce deneyi: Boşlukta, duyuları işlemez hâlde yaratılmış bir insan, bedeninin hiçbir parçasını algılamasa da kendi varlığından haberdar olur. Benlik bilinci bedenden bağımsızdır; bu düşünce Descartes’ın cogito’sunu yüzyıllarca önceden çağrıştırır.

   İbn Sînâ

6. Nedensellik tartışması

   Gazâlî, ateş ile pamuğun yanması arasında zorunlu bir bağ olmadığını, düzenli birlikteliğin Allah’ın yaratmasındaki âdet olduğunu savundu. İbn Rüşd ise nedenselliği inkâr etmenin aklı ve bilimi imkânsız kılacağını söyleyerek ona karşı çıktı.

   Gazâlî · İbn Rüşd

7. Âlemin ezelîliği tartışması

   Meşşâî filozoflar evrenin zaman içinde başlamadığını, Tanrı’dan ezelî olarak taşıp geldiğini savundu; Gazâlî bu görüşü dinle bağdaşmaz bularak eleştirdi. Tartışma İbn Rüşd’ün cevabıyla İslam düşüncesinin en ünlü polemiklerinden biri oldu.

   Gazâlî · İbn Rüşd · Kindî

8. Akıl ve vahiy uyumu

   Kindî’den İbn Rüşd’e Müslüman filozofların ortak iddiası: Doğru akıl ile vahiy aynı hakikate işaret eder. İbn Rüşd, Faslü’l-Makâl’da felsefi düşünmenin dinen emredildiğini savundu.

   Kindî · İbn Rüşd · Mâtürîdî

9. Erdemli şehir

   Fârâbî’ye göre insan mutluluğa ancak bir toplum içinde, dayanışarak ulaşabilir. Erdemli şehrin başında bilge ve erdemli bir yönetici bulunur; cahil, fasık ve yoldan çıkmış şehirler ise onun karşıtlarıdır.

   Fârâbî

10. İşrâk: ışık metafiziği

    Sühreverdî varlığı ışığın dereceleriyle, bilgiyi ise doğrudan bir aydınlanma (huzûrî bilgi) olarak açıkladı.

    Sühreverdî

11. Vahdet-i vücûd

    İbn Arabî’nin düşüncesine verilen ad: Gerçek varlık birdir, evrendeki çokluk ilahi isimlerin tecellisidir. Osmanlı tasavvuf geleneğini derinden etkiledi.

    İbn Arabî · Mevlânâ

12. Asabiyye ve devletlerin döngüsü

    İbn Haldun’a göre toplulukları iktidara taşıyan dayanışma ruhu (asabiyye), yerleşik hayatın rahatlığıyla zayıflar; devletler genellikle üç kuşak içinde doğar, yükselir ve çöker.

    İbn Haldun

13. Batı'ya etkisi

    12. yüzyıldan itibaren Toledo ve Sicilya’da yapılan Latince çevirilerle İbn Sînâ (Avicenna) ve İbn Rüşd (Averroes) Avrupa üniversitelerinde okutuldu; Thomas Aquinas gibi düşünürler onlarla tartışarak kendi sistemlerini kurdu.

    İbn Sînâ · İbn Rüşd

Filozoflar ve düşünürler