Felsefe kavramları

A priori bilgi deneyimden bağımsız olarak akılla bilinir (“Her üçgenin üç kenarı vardır”); a posteriori bilgi deneyime dayanır (“Bu taş ağırdır”). Kant, deneyimle başlayan ama deneyimden türemeyen a priori bilgilerin nasıl mümkün olduğunu sorar.

Kant · Hume — akım: Alman idealizmi

Camus’ye göre insanın anlam arayışı ile evrenin bu arayışa sessiz kalması arasındaki çatışma. Sisifos Söyleni’nde bu duruma verilecek cevap umutsuzluk değil, bilinçli bir başkaldırıdır: “Sisifos’u mutlu düşlemek gerek.”

Albert Camus — akım: Absürdizm

Aristoteles’e göre ahlaki erdem, iki aşırı uç arasındaki doğru ölçüdür. Cesaret korkaklık ile gözü karalık arasında, cömertlik cimrilik ile savurganlık arasındadır. Bu orta nokta herkes ve her durum için aynı değildir; akılla bulunur.

Aristoteles — akım: Meşşâîlik (Aristotelesçilik)

Stoacılıkta akla aykırı tutkulardan (aşırı korku, öfke, arzu) kurtulmuş olma hâli. Duygusuzluk değil, olaylar karşısında yargısını akılla kuran ve tutkularına tutsak olmayan insanın özgürlüğüdür.

Seneca · Epiktetos · Marcus Aurelius — akım: Stoacılık

İlkçağ doğa filozoflarının, evrendeki her şeyin kendisinden türediği ilk madde ya da ilke için kullandığı kavram. Thales’e göre arkhe sudur, Herakleitos’a göre ateş. Felsefe, bu soruyu mitlerle değil akılla yanıtlama girişimiyle başlar.

Thales · Herakleitos — akım: İlkçağ doğa felsefesi

İbn Haldun’un toplulukları bir arada tutan ve onlara devlet kurduran dayanışma duygusu için kullandığı kavram. Ona göre devletler güçlü asabiyyeyle kurulur, refah ve rahatla bu bağ zayıfladıkça çöker.

İbn Haldun

Ruhun kaygı ve korkudan arınmış sükûnet hâli. Epikuros’a göre ölüm ve tanrılar korkusundan kurtulup sade hazlarla yetinen insan bu dinginliğe ulaşır; Stoacılar da benzer bir iç huzuru amaçlar.

Epikuros — akım: Epikürcülük

Nietzsche’nin sınaması: yaşadığın hayatın her anıyla birlikte sonsuz kez aynen tekrarlanacağını düşün. Bu düşünceyi sevinçle karşılayabilecek biçimde yaşamak, hayatı tümüyle olumlamaktır.

Nietzsche — akım: Nihilizm

Epiktetos’un öğretisinin çekirdeği: yargılarımız, isteklerimiz ve tercihlerimiz bize bağlıdır; bedenimiz, ünümüz, malımız ve başkalarının davranışları bize bağlı değildir. Huzur, yalnızca bize bağlı olanla uğraşmaktan geçer.

Epiktetos · Marcus Aurelius — akım: Stoacılık

Descartes’ın “Düşünüyorum, öyleyse varım” önermesi. Her şeyden şüphe edilse bile şüphe eden, yani düşünen bir benin varlığından şüphe edilemez; Descartes kesin bilginin ilk basamağını bu önermeye dayandırır.

Descartes — akım: Rasyonalizm (Akılcılık)

Heidegger’de kendi varlığını sorun edinebilen tek varlık olarak insan. Dasein dünyaya fırlatılmış, zamanla ve ölümlülüğüyle kuşatılmış bir varoluştur.

Heidegger — akım: Varoluşçuluk

Geç dönem Wittgenstein’a göre bir sözcüğün anlamı, onun farklı yaşam etkinliklerinde (emir vermek, soru sormak, şaka yapmak) nasıl kullanıldığıdır. Felsefi sorunların bir kısmı, sözcükleri ait oldukları dil oyunundan koparmaktan doğar.

Wittgenstein — akım: Analitik felsefe

Hegel’de düşüncenin ve tarihin, karşıtlıklar ve çelişkiler daha üst bir birlik içinde aşılarak ilerlemesi. Yaygın “tez–antitez–sentez” formülü Hegel’in kendi terimi değildir; sonradan yapılmış bir özetlemedir.

Hegel · Karl Marx — akım: Alman idealizmi

Toplum sözleşmesi kuramlarında, devlet ortaya çıkmadan önceki insanlık hâli. Hobbes’ta “herkesin herkese karşı savaşı”dır; Locke’ta doğal yasanın geçerli olduğu bir özgürlük düzeni; Rousseau’da ise görece masum ve bağımsız bir yaşam.

Hobbes · Locke · Rousseau — akım: Toplum sözleşmesi kuramı

Bir şeyin kendine özgü işlevini en iyi biçimde yerine getirmesi; ahlakta iyi karakter. Sokrates erdemi bilgiyle özdeşleştirir: iyiyi bilen kötülük yapmaz. Aristoteles ise erdemin alışkanlıkla kazanılan bir karakter hâli olduğunu söyler.

Sokrates · Aristoteles

Aristoteles etiğinde insanın ulaşmak istediği en yüksek amaç. Geçici bir haz duygusu değil, insanın aklını ve erdemlerini ömür boyu etkin biçimde kullanarak sürdürdüğü iyi yaşamdır.

Aristoteles — akım: Meşşâîlik (Aristotelesçilik)

Doğru eylemin, etkilediği herkes için en büyük mutluluğu sağlayan eylem olduğu ilkesi. Mill, hazlar arasında nicelik kadar nitelik farkı da bulunduğunu savunur: “Tatminsiz bir Sokrates olmak, tatmin olmuş bir aptal olmaktan iyidir.”

John Stuart Mill — akım: Faydacılık

Gazâlî’ye göre ateşle pamuğun yanması arasında zorunlu bir bağ gözlemlemeyiz; yalnızca birinin ardından ötekinin geldiğini görürüz. Olaylar arasındaki düzen, Tanrı’nın yaratmasında süregelen bir “âdet”tir.

Gazâlî — akım: Kelâm

Rousseau’da tek tek bireylerin özel çıkarlarının toplamından farklı olarak, toplumun ortak iyisini amaçlayan halk iradesi. Meşru yasa, bu genel iradenin ifadesidir.

Rousseau — akım: Toplum sözleşmesi kuramı

Hume’a göre neden ile sonuç arasındaki zorunlu bağı hiçbir zaman algılamayız; yalnızca olayların sürekli art arda geldiğini görürüz. “Zorunlu bağlantı” düşüncesi, zihnin alışkanlıkla kurduğu bir beklentidir.

Hume — akım: Empirizm (Deneycilik)

Platon’a göre duyularla algıladığımız değişken dünyanın ötesinde, yalnızca akılla kavranabilen değişmez ve kusursuz örnekler (idealar) vardır. Gördüğümüz güzel şeyler, “Güzel” ideasının eksik kopyalarıdır.

Platon — akım: Platonculuk

Sühreverdî’nin felsefesinde varlığın bir ışık (nur) hiyerarşisi olarak anlaşılması; hakikatin yalnızca akıl yürütmeyle değil, iç aydınlanma ve sezgiyle bilinmesi.

Sühreverdî — akım: İşrâkîlik

Simone de Beauvoir’ın İkinci Cins’teki ünlü tespiti: toplumda kadına biçilen rol doğuştan değil, kültür ve eğitimle kurulur. Varoluşçu özgürlük düşüncesini cinsiyet sorununa uygular.

Simone de Beauvoir — akım: Varoluşçuluk

Kant ahlakının temel ilkesi: “Yalnızca, aynı zamanda genel bir yasa olmasını isteyebileceğin ilkeye göre davran.” Bir başka formülasyonu, insanı hiçbir zaman yalnızca araç olarak değil, her zaman aynı zamanda amaç olarak görmeyi buyurur.

Kant — akım: Alman idealizmi

Sartre’da insanın özgürlüğünü ve sorumluluğunu inkâr ederek kendini bir rolün, koşulların ya da doğasının zorunlu sonucu gibi görmesi; kendini kandırma.

Sartre — akım: Varoluşçuluk

Hannah Arendt’in Eichmann davası üzerine geliştirdiği kavram: büyük kötülükler canavarca güdülerden değil, düşünmeyi bırakıp emirleri ve kuralları sorgusuz uygulayan sıradan insanlardan doğabilir.

Hannah Arendt

Herakleitos’ta sürekli değişen evrene düzen veren akıl ve yasa. Stoacılar bu kavramı, evrenin her yanına yayılmış ilahi akıl olarak geliştirdi; insanın aklı da bu evrensel aklın bir parçasıdır.

Herakleitos · Marcus Aurelius — akım: Stoacılık

Platon’un Devlet’te anlattığı benzetme: mağaraya zincirlenmiş, yalnızca duvardaki gölgeleri gören tutsaklar gölgeleri gerçek sanır. Felsefe, gölgelerden yüzü güneşe, yani gerçeğe dönme yolculuğudur.

Platon — akım: Platonculuk

Değerlerin, anlamın ve hakikatin nesnel bir temeli olmadığı görüşü. Nietzsche “Tanrı öldü” sözüyle Batı’nın değerlerini dayandırdığı zeminin çöktüğünü teşhis eder; amacı nihilizmde kalmak değil, onu aşmaktır.

Nietzsche — akım: Nihilizm

Pascal’ın, Tanrı’ya inanmanın akılcı bir bahis olduğunu savunduğu argüman: Tanrı varsa inanan çok şey kazanır, yoksa çok az şey kaybeder. Düşünceler’de yer alır.

Pascal

Konfüçyüs düşüncesinde insanlar arası iyiliğin ve erdemin özü. Aile ve toplum ilişkilerinde saygı, töre (li) ve özenle gelişir; iyi yönetimin de temelidir.

Konfüçyüs — akım: Konfüçyüsçülük

Sokrates’in sorular sorarak muhatabına önce bilgisizliğini fark ettirdiği (ironi), ardından doğruyu onun kendi aklından “doğurttuğu” (maiotik) konuşma yöntemi. Bilgiyi dışarıdan aktarmak yerine birlikte sorgulayarak aramaya dayanır.

Sokrates · Platon

Fârâbî ve İbn Sînâ’da evrenin, tek ve mutlak olan Bir’den (Tanrı) basamak basamak akıllar zinciri yoluyla taşarak meydana gelmesi öğretisi. Yeni Platoncu kökenlidir ve İslam felsefesinde kozmolojinin temeli olmuştur.

Fârâbî · İbn Sînâ — akım: Meşşâîlik (Aristotelesçilik)

Locke’a göre insan zihni doğuştan hiçbir fikir taşımayan boş bir levhadır; tüm fikirlerimiz duyumlardan ve bu duyumlar üzerine düşünmekten gelir. Empirizmin temel tezidir.

Locke — akım: Empirizm (Deneycilik)

Lao Zi’de Tao, evrenin adlandırılamayan ilkesi ve akışıdır. Wu wei (zorlamadan eylemek), doğanın akışına karşı koymadan, kendiliğindenlik içinde davranmayı öğütler.

Lao Zi — akım: Taoculuk

Marx’a göre toplumların yapısını ve değişimini belirleyen temel etken düşünceler değil, maddi üretim ilişkileridir. Tarih, bu ilişkilerden doğan sınıf çatışmalarının tarihidir.

Karl Marx — akım: Marksizm

Devletin, insanların doğa durumundan çıkıp güvenlik, hak ve özgürlüklerini korumak için yaptığı varsayımsal bir anlaşmaya dayandığı görüşü. Hobbes güçlü bir egemen, Locke doğal hakları koruyan sınırlı bir yönetim, Rousseau genel iradeye dayalı bir halk egemenliği sonucuna varır.

Hobbes · Locke · Rousseau — akım: Toplum sözleşmesi kuramı

Kendi başına var olan, varlığı başka bir şeye dayanmayan şey. Aristoteles’te tek tek varlıklar tözdür; Descartes düşünen töz (zihin) ile yer kaplayan tözü (madde) ayırır; Spinoza’ya göre ise tek bir töz vardır: Tanrı ya da Doğa.

Aristoteles · Descartes · Spinoza — akım: Rasyonalizm (Akılcılık)

İbn Sînâ’nın düşünce deneyi: boşlukta, duyuları hiçbir şey algılamayacak biçimde yaratılmış bir insan bile kendi varlığının farkında olur. İbn Sînâ buradan nefsin (benliğin) bedenden ayrı bir öz olduğu sonucuna varır.

İbn Sînâ — akım: Meşşâîlik (Aristotelesçilik)

Nietzsche’de geleneksel değerleri aşan, kendi değerlerini yaratan ve yaşamı koşulsuz olumlayan insan idealı. Böyle Buyurdu Zerdüşt’te ortaya konur; ırksal ya da biyolojik bir üstünlük anlamı taşımaz.

Nietzsche — akım: Nihilizm

İbn Arabî’ye nispet edilen görüş: gerçek anlamda var olan yalnızca Tanrı’dır; evrendeki çokluk O’nun isim ve sıfatlarının tecellileridir. Tasavvuf düşüncesini ve Mevlânâ çevresini derinden etkilemiştir.

İbn Arabî · Mevlânâ — akım: Tasavvuf ve vahdet-i vücûd

Sartre’ın varoluşçuluğu özetleyen ilkesi: insanın önceden belirlenmiş bir özü yoktur; önce var olur, sonra seçimleri ve eylemleriyle kendini tanımlar. Bu yüzden insan özgürlüğe “mahkûmdur” ve yaptıklarından sorumludur.

Sartre · Simone de Beauvoir — akım: Varoluşçuluk

Marx’ta emekçinin, ürettiği ürüne, üretim sürecine, kendi insani özüne ve diğer insanlara yabancılaşması. Kapitalist üretimde emek, insanın kendini gerçekleştirdiği bir etkinlik olmaktan çıkar.

Karl Marx — akım: Marksizm

Descartes’ın kesin bilgiye ulaşmak için en küçük şüpheye açık her bilgiyi geçici olarak reddettiği yöntem. Şüphe burada amaç değil, sarsılmaz bir temel bulmanın aracıdır.

Descartes — akım: Rasyonalizm (Akılcılık)

İbn Sînâ’nın varlık ayrımında varlığı kendinden olan, var olmaması düşünülemeyen varlık. Evrendeki her şey “mümkün varlık”tır; varlığını başkasından alır. Mümkünler zinciri sonsuza gidemeyeceği için bir zorunlu varlığın bulunması gerekir.

İbn Sînâ — akım: Meşşâîlik (Aristotelesçilik)