Sanat sözlüğü

Sanat akademilerinin kurallarına bağlı, kusursuz çizim, ideal güzellik ve tarih-mitoloji konularını öne çıkaran resim anlayışı. 19. yüzyılda modern akımlar bu kurallara karşı çıkarak doğdu.

Örnek: Kaplumbağa Terbiyecisi · Akım: Türk ve Osmanlı resmi

İnceltilerek yaprak hâline getirilmiş altının resim ya da kitap sayfasına yapıştırılması. Minyatür ve tezhipte, Klimt’in “altın dönem” tablolarında parıltı ve kutsallık etkisi verir.

Örnek: Öpücük, Surname-i Vehbi’den: Şenlikte III. Ahmed · Akım: Modern sanatın eşiği

Bir olayı ya da hikâyeyi tek sahnede veya ardışık sahnelerle anlatan resim. Bruegel’in kalabalık panoları ve şenlik minyatürleri tipik örneklerdir.

Örnek: Felemenk Atasözleri, Surname-i Vehbi’den: Şenlikte III. Ahmed · Akım: Kuzey Rönesansı

İtalyanca “açık-koyu”. Işık ile gölge arasındaki güçlü karşıtlıkla biçimlere hacim ve dram kazandırma tekniği. Barok resmin temel dilidir.

Örnek: Aziz Matta’nın Çağrılışı, Gece Devriyesi · Akım: Barok

Dış dünyayı aslına uygun göstermek yerine sanatçının duygularını abartılı renk ve çarpıtılmış biçimlerle ifade eden yaklaşım. Munch bu yolun öncüsüdür.

Örnek: Çığlık · Akım: Modern sanatın eşiği

Düz bir yüzeyde derinlik yanılsaması yaratmak için uzaklaşan nesneleri küçülterek ortak bir kaçış noktasına doğru çizme yöntemi. Rönesans’ta matematiksel kurala bağlandı.

Örnek: Atina Okulu, Son Akşam Yemeği · Akım: Rönesans

Doğrudan duvar ya da tavan yüzeyine yapılan resim. Kilise, manastır ve saraylarda anıtsal ölçekte uygulanır; fresk en bilinen tekniğidir.

Örnek: Son Akşam Yemeği, Atina Okulu · Akım: Rönesans

Fransızca “açık havada”. Resmin atölyede değil, doğrudan konunun karşısında, doğal ışık altında yapılması. İzlenimcilerin çalışma biçimidir.

Örnek: İzlenim, Gün Doğumu, Saman Arabası · Akım: İzlenimcilik

Henüz kurumamış yaş sıva üzerine suyla açılmış pigmentle yapılan duvar resmi. Boya sıvayla birlikte kuruyarak yüzeyin parçası olur; hızlı ve hatasız çalışmayı gerektirir.

Örnek: Atina Okulu · Akım: Rönesans

Bir lonca, milis birliği ya da aile gibi topluluğun üyelerini birlikte gösteren portre. Hollanda Altın Çağı’nda çok yaygındı.

Örnek: Gece Devriyesi, Nedimeler · Akım: Barok

Boyanın tuvale kalın katmanlar hâlinde, fırça ya da spatula izleri görünecek biçimde sürülmesi. Yüzeye doku ve ışık yansıması kazandırır; Van Gogh’un imzasıdır.

Örnek: Yıldızlı Gece, Kafe Terasta Gece · Akım: Postempresyonizm

Bir sahnenin ayrıntılarından çok, ışığın ve atmosferin göz üzerindeki anlık etkisi. İzlenimcilik adını Monet’nin bu kelimeyi taşıyan tablosundan alır.

Örnek: İzlenim, Gün Doğumu, Moulin de la Galette’te Dans · Akım: İzlenimcilik

19. yüzyılın ikinci yarısında Japon sanatının, özellikle ukiyo-e baskılarının Avrupa resmini etkilemesi: düz renk alanları, kırpılmış kompozisyon ve asimetri.

Örnek: Kanagawa Açıklarında Büyük Dalga, Ōhashi Köprüsü’nde Ani Sağanak · Akım: Japon ahşap baskı

Doğrusal perspektifte birbirine paralel çizgilerin ufuk çizgisi üzerinde birleşir göründüğü nokta. Rönesans ressamları önemli figürü çoğu zaman bu noktaya yerleştirdi.

Örnek: Son Akşam Yemeği, Atina Okulu · Akım: Rönesans

Resimdeki öğelerin —figür, renk, ışık, boşluk— yüzey üzerinde düzenlenme biçimi. Gözün resimde nasıl dolaşacağını belirler.

Örnek: Grande Jatte Adası’nda Bir Pazar Öğleden Sonrası, Nedimeler

Açık ile koyu, sıcak ile soğuk ya da tamamlayıcı renkler gibi karşıt değerlerin yan yana getirilmesi. Kontrast, dikkati belirli bir noktaya çeker.

Örnek: Kafe Terasta Gece, 3 Mayıs 1808

Doğayı ya da kent görünümünü asıl konu olarak ele alan resim türü. 17. yüzyıl Hollanda’sında bağımsızlaştı; Romantizm ve İzlenimcilikte zirveye çıktı.

Örnek: Karda Avcılar, Kız Kulesi, Sis Denizi Üzerindeki Gezgin · Akım: Rokoko ve Romantizm

Yazma kitapların sayfalarını süsleyen küçük boyutlu, ayrıntılı resim. Osmanlı minyatüründe derinlik yerine düzlem, kuşbakışı görünüm ve canlı opak renkler kullanılır.

Örnek: Surname-i Vehbi’den: Şenlikte III. Ahmed, Matrakçı Nasuh’un İstanbul Minyatürü · Akım: Türk ve Osmanlı resmi

Fransızca “ölü doğa”. Meyve, çiçek, kap kacak gibi cansız nesnelerin düzenlenerek resmedildiği tür. Türk resminde asker ressamların sık işlediği konulardandır.

Örnek: Üzümlü Natürmort, Portakallı Natürmort · Akım: Türk ve Osmanlı resmi

Saf renklerin küçük noktalar hâlinde yan yana konduğu, renklerin paletten değil izleyicinin gözünde karıştığı teknik. Seurat geliştirmiştir.

Örnek: Grande Jatte Adası’nda Bir Pazar Öğleden Sonrası · Akım: Postempresyonizm

Batılı ressamların Doğu’yu —Osmanlı, Kuzey Afrika, Orta Doğu— çoğu zaman egzotik ve hayalî bir bakışla resmettiği 19. yüzyıl eğilimi. Osman Hamdi Bey bu dili içeriden, eleştirel biçimde kullandı.

Örnek: Kaplumbağa Terbiyecisi, İki Müzisyen Kız, Ertuğrul Süvari Alayı Köprüde · Akım: Türk ve Osmanlı resmi

Ahşap bir levha üzerine yapılan resim. Tuval yaygınlaşmadan önce Avrupa’da en çok kullanılan destek malzemesiydi; Mona Lisa kavak panoya yapılmıştır.

Örnek: Mona Lisa, Arnolfini Portresi · Akım: Kuzey Rönesansı

Belirli bir kişinin yüzünü ve kişiliğini yansıtmayı amaçlayan resim. Yalnız benzerlik değil, kişinin toplumsal konumu ve iç dünyası da anlatılır.

Örnek: İnci Küpeli Kız, Arnolfini Portresi, Mona Lisa

Görünenin ardındaki duyguyu, düşünceyi ya da gizemi semboller aracılığıyla anlatmayı amaçlayan 19. yüzyıl sonu eğilimi.

Örnek: Öpücük, Çığlık · Akım: Modern sanatın eşiği

İtalyanca “dumanlı”. Renkler ve tonlar arasında keskin sınır bırakmadan, buğulu yumuşak geçişlerle modelleme tekniği. Leonardo’nun Mona Lisa’daki gülümsemesi en ünlü örneğidir.

Örnek: Mona Lisa · Akım: Rönesans

Gerçek dünyadaki bir nesneyi temsil etmeyen; renk, çizgi ve biçimin kendi başına anlam taşıdığı sanat. Kandinsky ilk soyut resimlerin sahiplerindendir.

Örnek: Kompozisyon VII · Akım: Modern sanatın eşiği

Pigmentin genellikle yumurta sarısıyla bağlandığı, hızlı kuruyan mat boya. Yağlı boyadan önce Avrupa’da en yaygın tekniktir; Munch karton üzerinde temperayla da çalıştı.

Örnek: Son Akşam Yemeği, Çığlık · Akım: Rönesans

Yazma eserlerin sayfa kenarlarını, başlıklarını ve hat levhalarını altın ve boyayla süsleme sanatı. Minyatürle birlikte Osmanlı kitap sanatının temel dallarındandır.

Örnek: Surname-i Vehbi’den: Şenlikte III. Ahmed · Akım: Türk ve Osmanlı resmi

Sıradan insanların gündelik hayatını —ev işleri, eğlenceler, pazar yeri— konu alan resim. Hollanda Altın Çağı’nda ve Realizmde öne çıkar.

Örnek: Sütçü Kız, Başak Toplayıcılar, Arzuhalci · Akım: Barok

Japonca “yüzen dünyanın resimleri”. Edo döneminde ahşap kalıplarla çok sayıda basılan, manzara, tiyatro ve kent hayatını işleyen baskılar.

Örnek: Kanagawa Açıklarında Büyük Dalga, Ōhashi Köprüsü’nde Ani Sağanak · Akım: Japon ahşap baskı

Pigmentin keten yağı gibi kuruyan bir yağla bağlandığı boya. Yavaş kuruduğu için katman katman çalışmaya, parlak ve derin renklere imkân verir; 15. yüzyıl Flandra’sında ustalaştı.

Örnek: Arnolfini Portresi, İnci Küpeli Kız · Akım: Kuzey Rönesansı